Artikel 4 juni 2019

8 vragen over de Ethiek AdviesRaad

vier kinderen met ipad

Wist je dat er onlangs een Ethiek AdviesRaad is opgericht? En dat deze zich bezighoudt met ethische vraagstukken rond de digitalisering van het onderwijs? Maak nader kennis met de raad in acht vragen.  

1) Waarom is de Ethiek AdviesRaad in het leven geroepen?

ICT en technologie worden steeds belangrijker. Niet alleen in ons dagelijkse leven, maar ook binnen het onderwijs. Dit biedt tal van kansen, denk aan de mogelijkheden die ontstaan voor gepersonaliseerd leren of de vereenvoudiging van de administratie. Maar het brengt ook dilemma’s met zich mee. Zoals: in hoeverre kan technologie het werk van leraren overnemen? Of: wat weten we allemaal van onze leerlingen? En wat doen we met de data die dit oplevert? De Ethiek AdviesRaad (EAR) is opgezet vanuit de PO-Raad en Kennisnet om over dit soort vraagstukken na te denken.  

2) Wat is het doel van de AdviesRaad?

De Ethiek AdviesRaad richt zich op ethische vraagstukken die voortkomen uit de digitalisering van het primair onderwijs. De raad kijkt over de dagelijkse werkelijkheid heen, vanuit een breed perspectief en met een blik op de toekomst. Het doel is om meer zicht te krijgen op de kansen, mogelijkheden en bedreigingen rond de inzet van technologie in het onderwijs en het verder op gang brengen van de bewustwording hierover. Het streven is om besturen en scholen een handreiking te bieden over hoe om te gaan met ICT-dilemma’s in hun dagelijkse praktijk. Denk aan artikelen of tools.  

3) Wie zitten er in de Ethiek Adviesraad?

De Ethiek AdviesRaad bestaat uit deskundigen op het gebied van ethiek en digitalisering van het onderwijs. De leden zijn: Cok Bakker (Universiteit Utrecht), Pedro De Bruyckere (Universiteit Leiden), Tom Demeyer (Waag technology & society), Rinie van Est (Rathenau Instituut), Jeroen van den Hoven (TU Delft), Joop Berding (Hogeschool Rotterdam, met pensioen), José van Dijck (Universiteit Utrecht), Inge Molenaar (Radboud Universiteit). Bij elke bijeenkomst wordt de Raad uitgebreid met vertegenwoordigers uit het onderwijs (bestuurders, schoolleiders en leraren).  

4) Ethische vraagstukken in het onderwijs: waar kan ik dan aan denken?

Privacykwesties. Scholen genereren veel data, bijvoorbeeld in de leerlingvolgsystemen en met oefensoftware. Wat gebeurt hiermee? Wat hebben we daarover afgesproken? Of neem zo’n technologische haarband die reageert op hersengolven, of zaken als artificial intelligence, chatboxes en apps in de klas. Er wordt allerlei informatie opgeslagen via deze systemen. Dat zijn ontwikkelingen waarbij enerzijds nieuwe mogelijkheden ontstaan, maar ethische waarden ook onder druk kunnen komen te staan. Want werk je met systemen, dan moet je bedenken welke poortjes je openzet en welke niet en wat de controles zijn voor toegang. 
 
Hokjesdenken. Een ander vraagstuk is het sorterende karakter van digitale technologie. Denk aan ‘profielen’ die op basis van die data gemaakt worden, zoals bekend van bijvoorbeeld de politie. Maar kloppen deze categorieën wel? En waar zijn ze op gebaseerd? In het onderwijs is het belangrijk om zorgvuldig te zijn met rubricering en kwalificering. Een leerling mag niet vast komen te zitten in het ‘hokje’ waarin hij of zij op een bepaald moment terecht is gekomen.  
 
Ongelijkheid. Digitalisering in het onderwijs kan leiden tot verregaande ongelijkheid. Allereerst gaat het om: heb je toegang tot bepaalde data of systemen, of niet. Vervolgens, hoe capabel ben je om die systemen te effectief te gebruiken? Een derde ongelijkheid kan voortkomen uit een ‘overdosis’ aan ICT-inzet. Je ziet het in de VS: als je het kunt betalen, krijg je een school met goede leraren; heb je minder geld, dan is een ICT-school de oplossing.  

5) Dat lijkt allemaal een beetje ver van mijn bed, of toch niet?

Het gaat inderdaad om verschillende ‘grotere’ vraagstukken, maar je kunt ethische issues ook tegenkomen binnen je eigen school of bestuur. Zoals:  

  • Welke digitale tools gebruiken we in ons onderwijs? Hoe zetten we die het beste in? 
  • Gebruiken we gratis apps? Wat betekenen deze voor de privacy van onze leerlingen? 
  • Weten we hoe onze digitale leermiddelen werken? Welke waarden bevorderen ze, en welke niet? Past dat bij onze visie?  
  • Wie heeft er toegang tot onze data? Wat gebeurt daarmee?  

Oproep: heb jij een case op het gebied van technologie en ethiek?

De Ethiek AdviesRaad is op zoek naar voorbeelden en cases uit de praktijk. Om van te leren, over te discussiëren en ervaring mee op te doen. Heb jij een interessant ethisch ICT-vraagstuk binnen jouw school of bestuur? Deel dat dan met de raad via s.temmen@poraad.nl

6) Waarom moeten we het juist nu over ethiek hebben?

Steeds vaker worden digitale materialen toegepast in het onderwijs. Daar zijn ook goede redenen voor, zoals het verhogen van de motivatie, de leerresultaten of het verlagen van werkdruk. Toch gaat het soms wel heel snel, of niet helemaal doordacht. De Ethiek AdviesRaad vindt het belangrijk om de tijd te nemen om stil te staan bij de impact van complexe digitaliseringsvraagstukken. Zodat we met elkaar meer zicht krijgen op wat we belangrijk vinden en ontwikkelingen kunnen beïnvloeden en eventueel bijstellen. Er is geen ‘juist’ antwoord, maar dat maakt de discussie hierover zeker niet minder zinvol.  

7) Wat betekenen digitalisering, waarden en ethiek in dit verband?

De Ethiek AdviesRaad werkt vanuit drie termen: digitalisering, waarden en ethiek. Wat betekenen die in deze context?  

  • Digitalisering: toenemende ontwikkeling en toepassing van, en de interactie met digitale technologie 
  • Een waarde is iets wat een persoon of groep in het leven nastrevenswaardig vindt.  
  • Ethiek gaat over de vraag wat ‘het goede handelen’ is. Waarden spelen daarin een essentiële rol. Voor de onderwijscontext is ethiek te beschrijven als de reflectie op waarden. 

 Kennisnet heeft deze termen met elkaar verbonden in het Sturingsmodel Waardevol Digitaliseren. Dit model laat zien hoe het onderwijs met ethiek vanuit waarden de toepassing van digitale technologie kan sturen.  

8) Staat de Ethiek AdviesRaad op zichzelf?

De Ethiek AdviesRaad is onderdeel van het programma Samen Slimmer Leren van de PO-Raad. Dit tweejarige programma richt zich op de verdere toepassing van ICT in het primair onderwijs. Zoals met de ICT-innovatievragen en de inzet op de verdere professionalisering van digitale leermiddelen en op de ICT-bekwaamheid van leraren. Het programma is een vervolg op Slimmer leren met ICT dat eind 2018 stopte.  

De Ethiek AdviesRaad wordt samen met Kennisnet georganiseerd. Kennisnet werkt aan een uitwerking van ethische digitaliseringsvraagstukken en een aanpak op basis van het Sturingsmodel Waardevol Digitaliseren

Masterclass Melanie Peters

Meer weten over ethiek en digitalisering? Meld je aan voor de masterclass van Melanie Peters op het congres van de PO-Raad, met als titel: ‘Over de grenzen van schijnbaar onbeperkte mogelijkheden’. Onderzoeker dr. ir. Melanie Peters gaat dieper in op de overwegingen bij digitalisering van het onderwijs en het borgen en beschermen van publieke waarden daarbij.